Δρ. Δρ. H.c. Παρούλα Νάσκου-Περράκη

Αφ. Καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου και Διεθνών Οργανισμών, Τμήμα ΔΕΣ Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Τα Δικαιώματα του Ανθρώπου είναι ένας εξελισσόμενος κλάδος του Διεθνούς Δικαίου ο οποίος αναπτύχθηκε κυρίως μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και τη δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) πριν 80 χρόνια!

Αν θα θέλαμε να δώσουμε έναν ορισμό θα λέγαμε ότι «είναι το δίκαιο που ασχολείται με την προστασία των ατόμων και των ομάδων κατά των παραβιάσεων των διεθνώς κατοχυρωμένων δικαιωμάτων τους, καθώς και με την προαγωγή των δικαιωμάτων αυτών».

Ο Χάρτης του ΟΗΕ από το Προοίμιό του  διακηρύττει την πίστη στα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, στην αξιοπρέπεια και την αξία του και στην ισότητα των δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών, ενώ στο άρθρο 1 του Χάρτη, η προστασία και ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου  αποτελεί έναν από του τρεις σκοπούς του Οργανισμού. Το 1948 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε την Οικουμενική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, πηγή έμπνευσης όλων των μεταγενέστερων διεθνών κειμένων για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Η Οικουμενική Διακήρυξη μαζί με τα δύο Σύμφωνα του ΟΗΕ για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα το ένα και τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα το άλλο, αποτελούν τη «Βίβλο» των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε όλον τον κόσμο. Το Διεθνές Δίκαιο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου θέτει μια σειρά  υποχρεώσεων  στα κράτη,τις οποίες πρέπει να τηρήσουν,κυρίως μετά την κύρωση των Διεθνών Συμβάσεων Δικαιωμάτων του Ανθρώπου από τα Εθνικά Κοινοβούλια.Πρέπει να λάβουν σειρά θετικών μέτρων για την εφαρμογή τους και κυρίως για την ενσωμάτωση των διατάξεων τους στην εσωτερική έννομη τάξη, χωρίς εμπόδια. Διότι τα κράτη είναι αρχικά υπεύθυνα  για την προστασία των δικαιωμάτων όσων διαμένουν στο εσωτερικό τους, και στη χώρα μας, οι διατάξεις των Συμβάσεων αυτών υπερισχύουν οποιασδήποτε αντίθετης διάταξης του εσωτερικού δικαίου σύμφωνα με το Σύνταγμα μας, άρθρο 28,1.

‘Αρθρο 28: (Κανόνες του διεθνούς δικαίου και διεθνείς οργανισμοί)

1. Oι γενικά παραδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου, καθώς και οι διεθνείς συμβάσεις, από την επικύρωσή τους με νόμο και τη θέση τους σε ισχύ σύμφωνα με τους όρους καθεμιάς, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του εσωτερικού ελληνικού δικαίου και υπερισχύουν από κάθε άλλη αντίθετη διάταξη νόμου. H εφαρμογή των κανόνων του διεθνούς δικαίου και των διεθνών συμβάσεων στους αλλοδαπούς τελεί πάντοτε υπό τον όρο της αμοιβαιότητας.

 Οι Διεθνείς Συμβάσεις,  προβλέπουν  Επιτροπές οι οποίες λειτουργούν   ως όργανα ελέγχου εφαρμογής των διατάξεων της κάθε Σύμβασης. Οι Διεθνείς αυτές Συμβάσεις που έχουν κυρωθεί  από τη χώρα μας και μας δεσμεύουν  είναι¨,

1. Η Διεθνής Σύμβαση για την  Κατάργηση κάθε  Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων (1965)
2. Το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (1966)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (1966)
   1. Το Δεύτερο Προαιρετικό Πρωτόκολλο στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα σχετικά με την κατάργηση της Ποινής του Θανάτου (1990)
3. Το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (1966)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (2008)
4. Η Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (1979)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (1999)
5. Η Σύμβαση για την Εξάλειψη των Βασανιστηρίων και άλλης Σκληρής, Απάνθρωπης και Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (1984)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για την Εξάλειψη των Βασανιστηρίων και άλλης Σκληρής, Απάνθρωπης και Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (2002)
6. Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1989)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού σχετικά με την ανάμιξη παιδιών σε ένοπλες συρράξεις  (2000)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού σχετικά με την εμπορία παιδιών, την παιδική πορνεία και την παιδική πορνογραφία (2000)
7. Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ (2006)
   1. Το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ (2006)
8. Η Διεθνής Σύμβαση για την Προστασία όλων των Ατόμων από Αναγκαστική Εξαφάνιση (2006)

Οφείλουμε ως Έλληνες πολίτες να γνωρίζουμε το περιεχόμενο τους και τα δικαιώματα που κατοχυρώνουν , πρώτα για να μπορούμε να τα επικαλούμαστε και να τα διεκδικούμε και δεύτερο για να σεβόμαστε τα δικαιώματα των άλλων.

Οι ανωτέρω Συμβάσεις τελούν υπό την εποπτεία του Ύπατου Αρμοστή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου με έδρα τη Γενεύη  με βοηθό τον αναπληρωτή Ύπατο Αρμοστή και 850 υπάλληλους και σε 7 περιφερειακά γραφεία σε όλο τον κόσμο.

Οι Επιτροπές οι οποίες προβλέπονται σε κάθε Σύμβαση είναι

1. Επιτροπή κατά των Φυλετικών Διακρίσεων 18 μέλη
2. Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων 18 μέλη
3. Επιτροπή Οικονομικών. Κοινωνικών και Πολιτιστικών Δικαιωμάτων 18 μέλη
4. Επιτροπή για την Εξάλειψη των διακρίσεων κατά των Γυναικών 23 μέλη
5. Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων 10 μέλη
6. Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού 18 μέλη
7. Επιτροπή για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ 18 μέλη
8. Επιροπή για τους Αναγκαστικά Εξαφανισθέντες 10 μέλη

Οι αρμοδιότητες των Επιτροπών

Τρεις είναι οι βασικές αρμοδιότητες των Επιτροπών

1. Εξετάζουν τις Εκθέσεις που στέλνουν τα κράτη μέρη για τον τρόπο και την πρόοδο εφαρμογής της Σύμβασης στην εσωτερική έννομη τάξη. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί νόμοι της χώρας μας που ψηφίζονται είναι κατά προτροπή της συγκεκριμένης Σύμβασης,  δηλαδή πρόκειται για την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου στην πράξη. Κατά την εξέταση των Εκθέσεων ενημερώνονται από ΜΚΟ και άλλους φορείς με «σκιώδεις» Εκθέσεις και καταλήγουν στις Συστάσεις /Παρατηρήσεις τους τις οποίες δημοσιεύουν, έτσι ώστε να μπορούν να τις διαβάζουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι. Το κράτος μέρος προς το οποίο απευθύνονται έχει την υποχρέωση να μεταφράσει στη γλώσσα των κατοίκων και μειονοτήτων, αν υπάρχουν, τις Καταληκτικές/Συμπερασματικές Παρατηρήσεις, διότι πέραν των θετικών σχολίων η Επιτροπή προβαίνει σε μια σειρά Συστάσεων προς την Ελλάδα για το τι πρέπει να κάνει ακόμη προκειμένου να εφαρμοστεί σωστά η Σύμβαση.
2. Οι Επιτροπές υιοθετούν Γενικά Σχόλια/Συστάσεις ερμηνεύοντας τις διατάξεις των Συμβάσεων με σκοπό  να συνδράμουν τα κράτη μέρη στην εφαρμογή τους. Αυτά τα Σχόλια/Συστάσεις έπρεπε να έχουν μεταφραστεί εδώ και καιρό στην ελληνική γλώσσα προκειμένου οι δημόσιοι κυρίως φορείς να μπορούν να ενημερώνονται. Η έλλειψη μεταφράσεων μας οδήγησε στην ανάληψη πρωτοβουλίας και στη  μετάφραση και δημοσίευση των Γενικών Σχολίων και Συστάσεων σε μια σειρά δημοσιεύσεων που φέρουν τον τίτλο (ΦΩΤΟ εξώφυλλα βιβλίων).
3. Αναφορά κατά του κράτους μέρους  που παραβιάζει τις διατάξεις της Σύμβασης.Κάθε πολίτης της χώρας μας έχει δικαίωμα να καταθέσει ατομική αναφορά κατά της Ελλάδας, όταν κρίνει ότι παραβιάζονται δικαίωμα ή δικαιώματα που κατοχυρώνονται σε μια Σύμβαση .Η απόφαση της Επιτροπής έχει οιονεί δικαιοδοτικό χαρακτήρα και τα κράτη πρέπει να την εφαρμόσουν. Για την κατάθεση της αναφοράς, απαιτείται η εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων μέσων, γεγονός που σημαίνει ότι τα δικαστήρια της χώρας πρέπει να γνωρίζουν και να εφαρμόζουν τις Συμβάσεις. Η σωστή εφαρμογή από τα Δικαστήρια της χώρας μας, στερεί την ανάγκη προσφυγής στις Επιτροπές των Διεθνών Συμβάσεων.Ωστόσο ,πρέπει να αναφερθεί ότι η Ελλάδα δεν κύρωσε το 3^ο Πρωτόκολλο στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, που αναγνωρίζει την ατομική αναφορά ,καθώς και το αντίστοιχο Πρωτόκολλο του Διεθνούς Συμφώνου για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα.  Η νομολογία των Επιτροπών παρουσιάζει ενδιαφέρον και τα κράτη μέρη την εφαρμόζουν!

Ανάγκη/υποχρέωση διδασκαλίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου από τη νηπιακή ηλικία

Η διδασκαλία των δικαιωμάτων του ανθρώπου κρίνεται αναγκαία σε κάθε δημοκρατική κοινωνία, διότι τα δικαιώματα του ανθρώπου θεωρούνται σήμερα η βάση της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι παγκόσμια, αλληλένδετα, αδιαίρετα και αλληλεξαρτώμενα. Οφείλουμε να τα γνωρίζουμε και να τα υπερασπιζόμαστε. Υπάρχει ταυτόχρονα ανάγκη εκπαίδευσης των νέων στον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών, στην ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους μέσα σε ένα πνεύμα σεβασμού για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ισότητα των δικαιωμάτων.

Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του ΟΗΕ, ήδη από το 1976 ζήτησε από τα Κράτη «τη δημιουργία ειδικών μαθημάτων για τα δικαιώματα του ανθρώπου και την ένταξή τους σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, καθώς και τη μελέτη δυνατότητας ένταξης του μαθήματος αυτού και στα πανεπιστήμια»  . Η UNESCO ενίσχυσε την ιδέα αυτή ζητώντας από τα Κράτη μέλη την ενσωμάτωση των αρχών της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και της Σύμβασης για την Κατάργηση πάσης μορφής Φυλετικών Διακρίσεων στα προγράμματα σπουδών σε καθημερινή βάση και σε όλα τα επίπεδα. Ζήτησε επίσης, από τα Κράτη μέλη να φροντίσουν για την ενημέρωση των δασκάλων, έτσι ώστε τα δικαιώματα του ανθρώπου να μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη.  Στη Διακήρυξη της Βιέννης το 1993 τα Κράτη υπογράμμισαν ότι η εκπαίδευση στα Δικαιώματα Ανθρώπου θα πρέπει να περιλαμβάνει την ειρήνη, τη δημοκρατία, την ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη, όπως αναφέρονται σε διεθνή και περιφερειακά κείμενα δικαιωμάτων του ανθρώπου, ώστε να επιτευχθεί κατανόηση και επίγνωση, με προοπτική την ενίσχυση της οικουμενικής δέσμευσης στα δικαιώματα του ανθρώπου.

Το 2015 η Γενική Συνέλευση υιοθέτησε  το Ψήφισμα «Μεταμορφώνοντας τον κόσμο μας: Η ατζέντα 2030 για τη βιώσιμη ανάπτυξη». Στον πυρήνα αυτού του ψηφίσματος βρίσκονται οι 17 Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης , οι οποίοι ορίζουν τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ολόκληρος ο πλανήτης.

Σημαντικός είναι  ο 4ος στόχος, ο οποίος αφορά την ποιοτική εκπαίδευση και αποτελεί θεμέλιο για την επίτευξη όλων των υπόλοιπων στόχων, διότι   ρητά επισημαίνεται η σημασία της εκπαίδευσης για τα δικαιώματα του ανθρώπου στο πλαίσιο της βιώσιμης ανάπτυξης. Τα κράτη μέλη καλούνται να εκπαιδεύσουν όλο τον πληθυσμό και να επενδύσουν στην εκπαίδευση των δικαιωμάτων του ανθρώπου προς όφελος της ευημερίας όλου του πλανήτη.

 Το 2018 το Συμβούλιο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (βοηθητικό όργανο της Γεν. Συνέλευσης του ΟΗΕ), υιοθέτησε  Ψήφισμα αναφορικά με το «Παγκόσμιο πρόγραμμα για την εκπαίδευση των δικαιωμάτων του ανθρώπου», και αποφάσισε να επικεντρώσει την τέταρτη φάση του προγράμματος στους νέους και να δώσει έμφαση μεταξύ άλλων στην ισότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την εξάλειψη των διακρίσεων και την καλλιέργεια συμπερίληψης και σεβασμού στην πολυπολιτισμικότητα, ευθυγραμμίζοντας τη φάση αυτή με τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 4.7. Αυτό διακρίνεται έντονα και από το ψήφισμα  του Συμβουλίου του 2024 σχετικά με την πέμπτη φάση του προγράμματος (2025-2029), στο οποίο υπογραμμίζεται η σημασία της εκπαίδευσης των παιδιών και των νέων στα ανθρώπινα δικαιώματα και την αποτροπή ή αντιμετώπιση σύγχρονων και μελλοντικών παγκοσμίων κρίσεων.

Ανάλογη, σε περιφερειακό επίπεδο, ήταν και η Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης για την ενσωμάτωση της διδασκαλίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου στα προγράμματα σπουδών όλων των σχολείων. Ειδικά προγράμματα επιμόρφωσης θα πρέπει να γίνουν σε καθηγητές, ιατρούς, νοσηλευτικό προσωπικό, δημόσιους υπαλλήλους, αστυνομικούς, σωφρονιστικούς υπαλλήλους και φύλακες, ασχολούμενους με αλλοδαπούς, δημοσιογράφους, κ.ά. Διότι τα δικαιώματα τα γνωρίζει κανείς όταν τα διδάσκεται, και διδασκαλία στα δικαιώματα του ανθρώπου σημαίνει εκπαίδευση, επιμόρφωση, ευαισθητοποίηση, ενημέρωση· σημαίνει εφοδιασμό γνώσεων, δεξιοτήτων και κατανόησης, έτσι ώστε να συμβάλλουν στην οικοδόμηση και την υπεράσπιση ενός πολιτισμού δικαιωμάτων του ανθρώπου. Διότι όλοι θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι η «Εκπαίδευση στα δικαιώματα του ανθρώπου αποτελεί ένα ξεχωριστό ανθρώπινο δικαίωμα.

Ευχή μας η ένταξη του μαθήματος «Δικαιώματα του Ανθρώπου» σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, αρχής γενομένης από τα νηπιαγωγεία!